Crea sito

NICIA di Mileto

NICIA di Mileto

Nìcia di Mileto (in greco Νικίας) (medico e poeta greco, Mileto, IV sec. a.C. – III sec. a.C.).
Nicia di Mileto appartiene a quella vasta schiera di medici la cui figura ed importanza scientifica, a torto o a ragione, ci è pervenuta come poco rilevante anche in considerazione del fatto che essi poco o nulla scrissero o che i loro lavori sono andati oramai perduti.
Le fonti sulla sua vita sono avare di notizie e consistono in alcuni versi degli Ειδύλλια (Idilli ovvero Corpus Teocriteo) del poeta siceliota Teocrito, vissuto tra il IV ed il III sec. a.C., verosimilmente contemporaneo dello stesso Nicia, del quale pare fosse amico e confidente.
Probabilmente si formò alla scuola degli Asclepiadi di Cos (v. Gow 1952, II pp. 208-209) e Teocrito ci dice che esercitò la professione di medico a Mileto (idd. XXVII; Ep. VIII). Pertanto non è sicuro che fosse nato a Mileto e l’unica fonte che afferma ciò la troviamo in un’annotazione posta a margine del testo di Teocrito (Sch. Theocr. in argumentum Id. XI, p. 240, 6 Wendel) verosimilmente desumendolo da quanto aveva scritto Teocrito. La stessa annotazione ci dice che Nicia era stato compagno di studi (συμφοιτήτης) del medico Erasistrato di Iulide e aveva scritto epigrammi [negli “IDILLJ, di Mosco, Bione e Teocrito recati in versi latini dal conte Bernardo Zamagna, volgarizzati, e forniti di annotazioni da Luigi Maria Buchetti. (Milano, MDCCLXXXIV] leggiamo quanto segue:...Nicia...era discepolo di Erasistrato suo concittadino...e Nicia rispose a questi versi con due suoi versi riportati a margine dell’edizione del (Zacharia) Calliergo”.
Lo stesso scolista di cui sopra riporta poi alcuni versi di un antico componimento (ποιμάτιον / poëmatium) di Nicia. La sua vicinanza a Teocrito lo spinse infatti a coltivare la poesia, tanto da comporre otto epigrammi (di cui ci sono pervenuti solo frammenti) e da essere chiamato da Teocrito “amato dalle Muse”. F. Schoell nella sua “Historia della letteratura greca profana di F. Schoell recata in italiano con note ed osservazioni critiche dal dott. Emilio Tipaldo, professore nell’I. Collegio di Marina. Vol. VI. parte unica, pag. 276” (Venezia, Antonelli 1830) non manca pertanto di definirlo “poeta epigrammatico”.
Calandoci nei componimenti del suo amico Teocrito, il quale lo nomina con affetto e stima [Idd. XI, XIII, XXVIII; Ep. VIII) (al riguardo v., tra gli altri, J. Geffcken, R.E. XXVII 1, 1936, s.v. ‘Nikias’ (24), col. 335 segg.], possiamo ad esempio vedere nei versi iniziali (1-6) dell’Idillio XI come lo stesso Teocrito scelga come suo interlocutore Nicia per affermare che solo il canto possa essere un rimedio alle delusioni d’amore. E Teocrito si rivolge a Nicia in particolare poiché solo lui, in quanto medico, può convalidare tali affermazioni.
In particolare l’Idillio XI – ΚΥΚΛΩΨ [detto del Ciclope innamorato (ΘΕΟΚΡΙΤΟΥ ΚΥΚΛΩΨ)] tratta del mostro sanguinario il quale, innamoratosi profondamente di Galatea e non ricambiato, disacerba il proprio dolore col canto e la poesia (del quale Teocrito aveva già parlato nell’Idillio VI).
Riportiamo qui alcuni versi dedicati a Nicia da parte di Teocrito, in primis quelli del Ciclope:
ΚΥΚΛΩΨ
Νικία, για τον έρωτα βοτάνι δεν είν' άλλο,
μηδέ κανένα γιατρικό παρά τα τραγουδάκια•
αυτά αλαφρώνουν τα δεινά και τους καϊμούς γλυκαίνουν,
φθάνει να νοιώθης να τα βρης και να τα τραγουδήσης.
Θαρρώ πως θα το ξέρης δα και θα το καλοξέρης,
τ' είσαι γιατρός κι αγαπητός και στις εννιά τις Μούσες.
Έτσι περνούσεν εύκολα τον πόνο της καρδιάς του
κι ο Κυκλομμάτης ο παληός Πολύφημος εκείνος,
όταν με τη Γαλάτεια βρέθηκ' ερωτευμένος
τότε που πρωτοχνούδωναν τα πρώτα του γενάκια.
Δεν ήταν έρωτας αυτός με ρόδα και με μήλα
μάτανε τρέλλ' αληθινή, κ' έξω απ' τον έρωτά του
τίποτα δε λογάριαζε, τίποτα δεν ψηφούσε.
Πολλές φορές εγύριζαν απ' τα χλωρά λιβάδια
δίχως αυτόν τα πρόβατα κ' έρημα στο μαντρί των•
κ' εκείνος τη Γαλάτεια με πόνο τραγουδώντας
στα φύκια της ακρογιαλιάς απ' την αυγή ως το βράδυ,
ένοιωθε πόνο στην καρδιά κ' έλειων' από τον πόνο.
Μα τώχε βρη το γιατρικό• σε βράχο καθισμένος
και βλέποντας στη θάλασσα σαν τέτοια ετραγουδούσε.

ΗΛΑΚΑΤΗ
Αδράχτι, που σ' εχάρισε στις γνωστικές γυναίκες
η γλαυκομμάτα η Αθηνά για νοικοκυροσύνη,
έλα μαζί μου θαρρετά στην πόλη του Νηλέως
πούνε ναός της Κύπριδος μέσ' σε χλωρά καλάμια.
Εκεί θα πάμε, κι ο θεός καλό ταξίδι ας δώση,
το φίλο το Νικία μου να 'δώ και να φιλήσω,
που οι χάριτες γλυκόφωνες τον έχουν αναθρέψει,
και σένα, καλοδούλευτο κ' ελεφαντένιο αδράχτι,
εσένα στη γυναίκα του θε να σε κάνω δώρο,
να κλώθης νήματ' απαλά για των αντρών τα ρούχα
και νήματα για διάφανα φορέματα γυναικεία.
Γιατ' οι μαννάδες των αρνιών στα πράσινα λιβάδια
κουρεύονται για χάρη της και δίνουν το μαλλί τους
πάντα το χρόνο δυο φορές• τ' είνε καλή δουλεύτρα
κι όλα αγαπάει όσ' αγαπούν οι γνωστικές γυναίκες.
Εγώ δε θα σ' εχάριζα μηδέ σε τιποτένιες
μήτ' ήθελα να σ' έβλεπα μέσ' σ' ακάματρας σπίτι,
γιατ' είσαι απ' την πατρίδα μου κ' έχεις εσύ πατρίδα
την πόλη εκείνη που έκτισεν ο Εφυραίος Αρχίας,
πόλη μ' ανθρώπους διαλεχτούς, της Σικελίας καμάρι.
Τώρα θε νάχης σπίτι σου σοφού γιατρού το σπίτι
που ξέρει μύρια γιατρικά και διώχνει τις αρρώστιες•
αντάμα με τους Ίωνας στη Μίλητο θα μένης
έτσι για νάχη η Θεύγενη το πιο ώμορφο ταδράχτι
και να με φέρνη πάντοτε μέσ' την ενθύμησή της
εμένα τον τραγουδιστή και τον καλό της φίλο.
Όποιος σε 'δή στα χέρια της να λέη: Μεγάλη, αλήθεια,
μεγάλη χάρη απόκτησε με το μικρό του δώρο.
Όλα τα δώρα ατίμητα όσα χαρίζουν φίλοι.
(versi originali tratti da Project Gutenberg).